Inleiparagraaf: Die Universiteit van die Vrystaat voer aan sy besluit oor die standbeeld van pres. MT Steyn skep nie ‘n verloor- of ‘n wen-situasie nie. Met so ‘n proses is daar riglyne nodig om te verseker daar is nie “wenners” en “verloorders” nie, skryf dr. Pieter Mulder.

Standbeelde, President Steyn en goeie verhoudinge.

Dr. Pieter Mulder, Voormalige Parlementslid en adjunk-minister.

November 2018

Net na 1994 se verkiesing is standbeelde van politieke leiers soos Verwoerd en Vorster links en regs verwyder. Dit het konflik veroorsaak en emosies aan alle kante opgejaag.

In reaksie hierop was daar debatte om riglyne te probeer opstel om te verseker dat daar nie net “wenners” en “verloorders” is nie,

As eerste riglyn is besluit om standbeelde uit die bevrydingstryd by te voeg en om eerder geografiese as politieke name te gebruik.

So is die Verwoerddam na die Gariepdam verander. Dieselfde met lughawens. Jan Smuts het Johannesburg Internasionale Lughawe geword en JBM Hertzog het Bloemfontein-lughawe geword.

Met standbeelde was daar druk om Louis Botha se standbeeld in Durban te verwyder.

Na die Bambatha-opstande in Natal in 1906 het die Britse owerhede die Zoeloe-koning Dinuzulu in aanhouding geplaas. Dit was ʼn vernedering vir die Zoeloes. Louis Botha was ʼn ou vriend van Dinuzulu wat hom teen hoofman Zibhebu gehelp het.

In 1910 word Botha die Eerste Minister van die nuwe Unie van Suid-Afrika. Een van sy eerste besluite was ʼn opdrag dat die Zoeloe-koning onmiddellik vrygelaat moet word.

Met hierdie geskiedenisargument het ons geslaag dat die standbeelde van Louis Botha en Dinuzulu vandag langs mekaar in Durban staan. Moet ons hierdie stukkie geskiedenis uitvee deur een van die standbeelde te verwyder, of kan ons iets oor stryd en versoening hieruit leer?

Voor die Britse parlement is ’n groot standbeeld van Oliver Cromwell. Cromwell het Charles I, die Britse koning laat onthoof, ’n republiek uitgeroep en op ’n tydstip selfs die parlement ontbind. Nogtans staan sy standbeeld voor die parlement wat hy ontbind het. Reg oorkant sy standbeeld is ’n borsbeeld van Charles I, wat hy laat onthoof het. Albei daar as deel van Britse geskiedenis.

Is dit nie moontlik om, soos Brittanje, ’n balans tussen die verlede en die hede te kry nie?

In ’n veranderende land is dit verstaanbaar dat sommige name of beelde uit die verlede vir ’n deel van die bevolking mag aanstoot gee. Waar daar eenstemmigheid is dat so ’n beeld of naam aanstoot gee, is dit wys om dit te verskuif of te verander. Waar so ’n beeld egter sterk emosionele betekenis vir ’n deel van die bevolking het, behoort ekstra sensitiwiteit te geld. Die groep wat geraak word behoort ’n groot mate van seggenskap oor die besluit te hê.

Tans, met ʼn nuwe geslag, het die 1994-debatte egter weer van voor af begin.

Die ooreenkoms dat lughawens geografiese en nie politieke name kry nie, het die regering intussen blatant verbreek. Ons is nou terug by die vernoeming van politici, maar eensydig net na die ANC kant toe. Die PAC het reeds gekla dat hulle helde geïgnoreer word. Johannesburg Internasionaal het OR Tambo geword; Bloemfontein het Braam Fischer geword

Suid-Afrikaners het weens vele redes ʼn verdeelde verlede. Suid-Afrika, soos ons hom vandag ken, het eers in 1910 tot stand gekom toe die Afrikaner deur die Anglo-Boereoorlog gedwing is om deel van Britse Suid-Afrika te word. Dit het daartoe gelei dat ons verskillende helde het. Ons moet ook aanvaar dat alle historiese figure omstrede is. Ek kan goeie en slegte argumente noem vir die meeste historiese Afrikanerfigure en figure van alle ander groepe in Suid-Afrika.

Voorbeeld: Durban lughawe is nou na Koning Shaka vernoem.

Koning Shaka sal vanweë sy wrede oorlogsverlede nie vandag met ʼn Nobel-vredesprys of ʼn menseregte-toekenning vereer word nie. Hy was egter die stigter van die Zoeloenasie en het so ʼn groot rol in Suid-Afrika se geskiedenis gespeel. Ek respekteer dit en daarom is daar nie beswaar gemaak toe die lughawe na hom vernoem is nie.

Ek beskou President Steyn as een van die stigters van die Afrikanernasie. Hy is een van my helde as ʼn vryheidsvegter teen kolonialisme en teen Britse heerskappy oor sy mense. Ek verwag dat dieselfde respek wat Koning Shaka gekry het, ook President Steyn en sy standbeeld toekom.

Volgens die ANC Vryheidsmanifes behoort Suid-Afrika aan almal, swart en wit. Die manifes se tweede artikel sê: “All people shall have equal right to use their own languages, and to develop their own folk culture and customs.”

Die boodskap wat ek en baie Afrikaners die afgelope weke gekry het, is: “Ons wil julle bydrae en belasting hê, maar julle erfenis, helde en kultuur is nie aanvaarbaar nie”. Watter ander boodskap stuur die verwydering van Steyn se standbeeld as dat wit en Afrikaanse studente nie by die UV welkom is nie? Al tweede beste oplossing wat nou oorbly, is om president Steyn na die Oorlogsmuseum van die Boererepublieke te skuif soos die Steyn-familie en die Museum-direkteur Tokkie Pretorius vra.

As dit by die skuif van beelde en naamsveranderinge kom, swig swak leiers op alle vlakke dikwels voor ’n klein groepie ekstremiste.

Elke gemeenskap het ekstremiste wat na links of regs ekstremistiese uitsprake maak.

Wanneer is ʼn samelewing in die moeilikheid?

ʼn Samelewing is in die moeilikheid as ekstremistiese standpunte nie meer randverskynsels is nie maar na die politieke middel begin beweeg. Dit gebeur as leiers soos president Zuma nie meer ’n voorbeeld stel met sy uitsprake oor goeie verhoudinge nie of antwoorde soek hoe almal op ’n wen-wen manier geakkommodeer kan word nie. Gaan president Ramaphosa dit kan omdraai?

Die geskiedenis mag nie eensydig misbruik word om mense vir vandag se politiek te mobiliseer soos tans die geval is nie. Om dit te voorkom moet Suid-Afrikaners van alle ouderdomme deeglik opgevoed word in ʼn gebalanseerde geskiedenis wat alle kante se weergawes oordra.

Hoe lank na 1994 gaan steeds beelde verskuif word en name verander word teen baie groot kostes? Soos met grondeise behoort daar ’n afsnydatum hiervoor bepaal te word.

Riglyne soos hierbo is die enigste manier waardeur jy ’n situasie skep waar almal soos wenners voel en daar geen verloorders is nie.

’n Regering kan mense dwing om belasting te betaal. ’n Regering kan mense dwing om wette te gehoorsaam. Maar onthou — daar is geen manier hoe nasiebou op mense afgedwing kan word nie. As dit nie ’n vrywillige proses van alle deelnemers is nie, slaag dit nie.

Woorde 999